Các câu lạc bộ doanh nghiệp nhà nước, làm thế nào để thoát khỏi thế bế tắc "ổn định nhưng không mạnh"?

Phóng viên Lỗ Mật đưa tin Sơn Đông Thái Sơn lần đầu tiên trong 17 năm thua đội Hà Nam trên sân nhà, CĐV Thái Sơn bất mãn bùng nổ, dẫn đến việc ban huấn luyện Túc Mậu Chân và Hàn Bằng từ chức; Thân Hoa thua đối thủ cùng thành phố trong derby Thượng Hải, Slutsky lại bị đẩy lên đỉnh sóng gió. Những điểm nóng của Super League này, nhìn bề ngoài là do đội bóng có phong độ chập chờn khiến CĐV bất mãn, nhưng phân tích sâu hơn dễ thấy rằng một số câu lạc bộ doanh nghiệp nhà nước sau khi thoát khỏi nỗi lo sinh tồn lại thiếu đi sự sắc sảo trong cuộc đua vô địch, người hâm mộ chuyển từ "thương cho số phận" sang "tức giận vì không tranh đấu". Vậy các câu lạc bộ DNNN làm thế nào để thoát khỏi sự ngượng ngùng "ổn định nhưng không mạnh"?

Doanh nghiệp nhà nước tham gia bóng đá chuyên nghiệp chỉ vì hai lý do: một là nhiệm vụ hành chính, hai là chủ động bố trí.

Cách thứ nhất chủ yếu do chính quyền địa phương dẫn dắt, doanh nghiệp nhà nước đứng ra nắm cờ, mục đích chính là bảo tồn ngọn lửa bóng đá thành phố. Các trường hợp điển hình là Thiên Tân Tân Môn Hổ, Câu lạc bộ Hà Nam, v.v. Tiền thân của Thiên Tân Tân Môn Hổ là Thiên Tân Tây Đạt, trước đây đã từng đứng trước bờ vực giải thể. Đội Thiên Tân Tây Đạt ban đầu do doanh nghiệp nhà nước đầu tư, nhưng do ảnh hưởng của nhiều yếu tố, sau khi Tập đoàn Tây Đạt có ý định rút lui, không có doanh nghiệp nhà nước hay tư nhân nào ở Thiên Tân tiếp quản, bóng đá chuyên nghiệp của Thiên Tân đối mặt với nguy cơ đứt gãy.

Trong thời khắc ngàn cân treo sợi tóc, các bên liên quan ở Thiên Tân đã ra mặt, điều phối nhiều doanh nghiệp nhà nước trong thành phố cùng nhau gánh vác nguồn vốn vận hành của câu lạc bộ, chủ thể câu lạc bộ không thay đổi, tồn tại dưới hình thức ủy thác của cục thể thao cho đến nay. Từ khi đổi tên thành Thiên Tân Tân Môn Hổ, cơ cấu lương trở nên cân bằng, không còn tình trạng nợ lương kéo dài.

Câu lạc bộ Hà Nam có thể nói là CLB Super League đầu tiên thực sự hoàn thành cải cách cổ phần. Tập đoàn Jianye, đã gắn bó với bóng đá Hà Nam gần 30 năm, gặp khó khăn trong kinh doanh chính, không thể tiếp tục đầu tư độc quyền cho bóng đá, đã tích cực phối hợp với các cơ quan chính phủ để có lần cải cách cổ phần "ba bên cùng xây dựng" đầu tiên. Câu lạc bộ Hà Nam trải qua hai lần cải cách cổ phần: lần đầu do Lạc Dương, Trịnh Châu và Jianye cùng đầu tư; lần thứ hai do Zhengfa và Yujian cùng đầu tư. Trong thời gian này tuy có một số sóng gió, nhưng nhờ tập đoàn Jianye rộng lượng nhượng lại cổ phần và chính phủ hỗ trợ mạnh mẽ, câu lạc bộ không rơi vào tình thế sinh tử.

Cách tham gia này của doanh nghiệp nhà nước, mục đích chính là ổn định và bảo vệ nền tảng, tính thị trường tương đối yếu.

Cách khác là chủ động bố trí. Loại này đại diện bởi Thượng Hải Thân Hoa, Sơn Đông Thái Sơn, Thượng Hải Hải Cảng, Thành Đô Dung Thành. Tập đoàn Thượng Hải Jiushi vốn là nền tảng vận hành quốc doanh cho các sự kiện thể thao, thường niên vận hành đội bóng rổ nam Thượng Hải và các sự kiện thể thao lớn như F1, am hiểu vận hành sự kiện thể thao và xây dựng thương hiệu thành phố. Jiushi mua lại câu lạc bộ bóng đá Thân Hoa, nhận thấy giá trị thành phố, giá trị văn hóa du lịch, giá trị lưu lượng của bóng đá Thượng Hải, là sự bố trí nâng cấp theo hướng thị trường hóa của doanh nghiệp. Thành Đô Dung Thành điển hình hơn, sau khi thành lập đánh từ giải hạng thấp lên, từng bước lên Super League, biến sân Phượng Hoàng Sơn thành gương mặt vàng của Super League, dùng bóng đá chuyên nghiệp thúc đẩy tiêu dùng văn hóa du lịch toàn thành phố.

Sau khi doanh nghiệp nhà nước tiếp quản câu lạc bộ bóng đá chuyên nghiệp địa phương, tình hình sinh tồn của đội bóng được cải thiện rõ rệt, ví dụ câu lạc bộ Chiết Giang, sau khi Lục Thành không còn nắm cổ phần, chủ thể câu lạc bộ trở thành vốn nhà nước, đầu tư ổn định, dù hiện tại xếp hạng không cao, nhưng thực lực tổng thể thuộc hàng đầu Super League. Thượng Hải Hải Cảng, Thượng Hải Thân Hoa, Thành Đô Dung Thành luôn có sự ổn định, vài mùa giải qua đều là ứng cử viên mạnh cho chức vô địch Super League.

Nhìn từ tổng thể, so với thời kỳ cuối bóng đá kim cương, tình trạng nợ lương quy mô lớn ở các giải đấu cấp 3 đã giảm rõ rệt, các câu lạc bộ chuyên nghiệp cũng không còn rút quân hàng loạt ở các điểm mấu chốt xét duyệt. Giá trị lớn nhất của việc doanh nghiệp nhà nước tham gia là bảo vệ nền tảng cho giải đấu chuyên nghiệp đầy biến động, giữ vững thế trận cơ bản.

Ngoài việc giữ vững nền tảng sinh tồn, nguồn lực của doanh nghiệp nhà nước khá hùng hậu, có thể kích hoạt thị trường bóng đá thành phố. Dễ thấy, nhiều câu lạc bộ DNNN có thể liên kết nguồn lực thành phố như sân vận động, văn hóa du lịch và hình thành ma trận tài trợ của doanh nghiệp địa phương. Thành Đô Dung Thành biến sân Phượng Hoàng Sơn thành một trong những sân nóng nhất Super League, ngày thi đấu kéo theo ẩm thực, khách sạn, tiêu dùng, sau nhiều năm bóng đá lại trở thành danh thiếp thành phố của Thành Đô. Câu lạc bộ Hà Nam sau cải cách cổ phần, liên kết các doanh nghiệp đầu ngành rượu trắng và sữa trong tỉnh, cùng nhau làm mạnh bóng đá địa phương. Thực tế ngay cả nhiều câu lạc bộ tư nhân trong những năm gần đây cũng liên kết nguồn lực chính phủ, góp phần vận hành câu lạc bộ.

Tất nhiên, điểm quan trọng nhất là đầu tư trở lại hợp lý, không còn so sánh mù quáng. Thời kỳ bóng đá kim cương, sự tham gia của các cầu thủ ngoại và huấn luyện viên nước ngoài đỉnh cao thực sự đã nâng cao trình độ giải đấu, nhưng tác dụng phụ là để lại khoản nợ khổng lồ cho câu lạc bộ. Doanh nghiệp nhà nước đầu tư bóng đá, bị ràng buộc bởi ngân sách, kiểm toán và chế độ, sẽ không còn đánh cược phi lý.

Khi báo động sinh tồn được giải trừ, người hâm mộ tự nhiên hy vọng câu lạc bộ có bước đột phá về vận hành và thành tích, một số hạn chế của câu lạc bộ DNNN dần lộ rõ. Ví dụ, một khi có nhiều bên nắm cổ phần, quản lý chung, dễ dẫn đến tình trạng "ai cũng quản được, ai cũng không quản", thậm chí ở các điểm mấu chốt phê duyệt ngân sách, ra quyết định, xuất hiện vấn đề quy trình phê duyệt quá dài, làm chậm trễ công tác chuyển nhượng và chuẩn bị của đội bóng.

Đầu tư bóng đá đối với hầu hết doanh nghiệp nhà nước vẫn là việc tiêu tiền không kiếm tiền, khó có thể đưa vào kinh doanh chính của doanh nghiệp. Hiện tại Super League, các câu lạc bộ được biết đến có thể tạo doanh thu ở cấp độ vận hành chỉ có Đại Liên Anh Bác và Trùng Khánh Đồng Lương Long. Cả hai câu lạc bộ này đều là nhà đầu tư tư nhân, nhưng kết hợp với sự hỗ trợ của chính phủ, tạo ra thị trường bóng đá tốt và tình hình vận hành, từ góc độ câu lạc bộ chuyên nghiệp, gần với thị trường hóa hơn. Tất nhiên, còn một số câu lạc bộ DNNN định vị cao hơn, vì cần ngoại binh, huấn luyện viên nước ngoài và lương cầu thủ quốc gia phù hợp với thực lực và hình ảnh đội bóng, bản thân chi phí vận hành đã rất cao, vì vậy dù cố gắng mở rộng thị trường, tạm thời khó đạt điểm hòa vốn. Quan trọng hơn, không phải tất cả người lãnh đạo câu lạc bộ DNNN đều có ý thức thị trường hóa, có thể biến kinh tế người hâm mộ và thành quả đào tạo trẻ thành tiền, chủ động kích hoạt giá trị thị trường.

Thời kỳ hậu kim cương, việc doanh nghiệp nhà nước tham gia thực sự cải thiện môi trường sinh tồn của nhiều câu lạc bộ chuyên nghiệp, đồng thời giữ vững nền tảng giải đấu chuyên nghiệp, nhưng nhược điểm "thuyền lớn khó quay đầu" cũng tạo ra thực trạng nhiều đội bóng ổn định nhưng tầm thường.

Mùa giải Super League năm nay, trong số các đội bóng ở nhóm trên, Thành Đô Dung Thành có thể nói là nổi bật, còn từ vị trí thứ hai đến thứ năm lần lượt là Thanh Đảo Tây Hải Ngạn, Trùng Khánh Đồng Lương Long, Đại Liên Anh Bác và Vân Nam Ngọc Côn, hoàn toàn khác với BIG5 truyền thống của Super League. Đáng chú ý, ngoại trừ Thành Đô Dung Thành, bốn đội còn lại đều là câu lạc bộ tư nhân.

Vài vòng đấu gần đây, Sơn Đông Thái Sơn và Thượng Hải Thân Hoa liên tiếp thua những trận quan trọng, Quốc An cũng có lúc lên lúc xuống, Thái Sơn dù hiện đang ở vị trí thứ sáu, nhưng sự bất mãn của người hâm mộ vẫn chưa hoàn toàn lắng xuống. Hai đội bóng lớn Thượng Hải trước đây đều là ứng cử viên mạnh cho chức vô địch, nhưng năm nay cả hai đều ở nhóm dưới. Tất nhiên, năm nay có một lý do đặc biệt, đầu mùa nhiều câu lạc bộ bị trừ điểm với mức độ khác nhau vì vấn đề tồn đọng lịch sử, trong đó Thái Sơn và Hà Nam bị trừ 6 điểm, Hải Cảng và Chiết Giang bị trừ 5 điểm, Thân Hoa và Thiên Tân Tân Môn Hổ bị trừ tới 10 điểm. Trong số các câu lạc bộ này, không thiếu những đội bóng lớn từng tranh vô địch, dưới áp lực điểm âm lớn, dù nhờ thực lực không đến mức xuống hạng, nhưng khó khăn để cạnh tranh vô địch, khiến ngân sách đầu tư của câu lạc bộ cũng không bằng các năm trước, thậm chí một số câu lạc bộ không còn yêu cầu quá cao về thành tích năm nay.

Tình hình đặc biệt năm nay không phải là lý do duy nhất khiến các câu lạc bộ DNNN "ổn định nhưng không mạnh", mà là phóng đại sự ngượng ngùng. Hai năm qua, không ít câu lạc bộ DNNN loanh quanh ở nhóm giữa, ổn định thì ổn định, nhưng sự "không lên không xuống, không có sắc bén" mà người hâm mộ phàn nàn cũng là tồn tại khách quan. Ví dụ gần đây Sơn Đông Thái Sơn đang ở tâm bão, ngay từ hai vòng đầu đã xóa sạch điểm âm, nhưng trong các trận sau đó thì gặp mạnh không mạnh, gặp yếu không ổn. Đội Hà Nam cũng xóa sạch điểm âm trong hai vòng đầu, nhưng suốt chặng đường cũng lên xuống. Không cần nói đến hai đội bóng lớn Thượng Hải, thành tích hiện tại của đội bóng và kỳ vọng của người hâm mộ chênh lệch quá lớn.

Tình hình cạnh tranh Super League mùa này, các câu lạc bộ DNNN tập thể ở giai đoạn suy thoái, ngoài tình hình đặc biệt năm nay, còn có một số trường hợp thực tế cho thấy, các câu lạc bộ DNNN hoàn toàn có thể thoát khỏi thế bế tắc "ổn định nhưng không mạnh".

Trước hết là về cơ chế vận hành, hoặc do một doanh nghiệp nhà nước duy nhất nắm cổ phần chi phối, hoặc trong phân tán cổ phần cố gắng duy trì "một nhà độc tôn", tránh nhược điểm "ai cũng quản được, ai cũng không quản", hoặc vốn nhà nước bảo lãnh nền tảng + vốn tư nhân phụ trách vận hành, mỗi bên làm nhiệm vụ của mình, không gây rối, tránh tình trạng không ai quyết định.

Thứ hai, quản lý cần chuyên nghiệp và chuyên môn hóa hơn, cổ đông nhà nước xét duyệt ngân sách năm, kiểm soát hướng đi lớn, việc xây dựng đội bóng, chuyển nhượng, chiến thuật, phát triển thương mại giao cho đội ngũ chuyên nghiệp của câu lạc bộ đảm nhiệm. Thành Đô Dung Thành trong những năm gần đây có thể từ đội bóng mới lên vươn đến đội mạnh tranh vô địch, thực ra là do cổ phần đơn nhất, quản lý tương đối chuyên nghiệp, hành chính không can thiệp vào hệ thống chiến thuật, người ngoài không chỉ huy người trong.

Cuối cùng là phát triển khả năng tự tạo máu, giúp câu lạc bộ bóng đá giảm thiểu tối đa sự phụ thuộc vào công ty mẹ. Câu lạc bộ Hà Nam sau cải cách cổ phần đã liên tục thử nghiệm tự tạo máu, tận dụng hợp lý nguồn lực trong tỉnh để thu hút tài trợ, hoặc kiếm tiền nuôi sống mình qua hình thức livestream bán hàng, dù hiện vẫn đang trong giai đoạn mò mẫm, nhưng về ý tưởng và hướng đi thực sự có điểm đáng học hỏi.